Toplumları anlamaya çalışırken yalnızca iktidar ilişkilerine, seçimlere veya siyasi kurumlara bakmak yeterli değildir. İnsanların farklılıklarla nasıl karşılaştığı, ruh sağlığı sorunlarına nasıl yaklaştığı ve devletin bu konularda nasıl politikalar geliştirdiği de toplumsal düzenin önemli parçalarıdır. Şizofreni de bu açıdan yalnızca tıbbi bir konu değil, aynı zamanda insan hakları, yurttaşlık, sosyal politikalar ve demokratik katılım bakımından değerlendirilmesi gereken bir meseledir.
Peki, kaç çeşit şizofreni vardır? Şizofreninin farklı türlere ayrılması neden önemlidir? Devletlerin ruh sağlığı politikaları, bu tanıyla yaşayan bireylerin toplumdaki konumunu nasıl etkiler?
Şizofreni; kişinin düşünce, algı, duygu ve davranış süreçlerini etkileyebilen, genellikle uzun süreli takip ve tedavi gerektiren bir ruhsal bozukluktur. Gerçekliği değerlendirmede güçlük, sanrılar, halüsinasyonlar, düşünce ve konuşma düzeninde bozulmalar gibi belirtiler görülebilir.
Şizofreni, birden fazla kişiliğe sahip olmak anlamına gelmez. Ayrıca bu tanıyı taşıyan herkesin aynı belirtileri yaşadığı veya başkaları için tehlikeli olduğu düşüncesi bilimsel açıdan doğru değildir.
Geçmişte şizofreni, belirtilerin ağırlıklı olarak nasıl ortaya çıktığına göre farklı alt türlere ayrılıyordu. Ancak günümüzde kullanılan DSM-5-TR ve ICD-11 gibi güncel tanı sistemlerinde bu eski alt tür sınıflandırması artık kullanılmamaktadır.
Bunun temel nedeni, şizofreninin belirtilerinin zaman içerisinde değişebilmesi ve aynı kişide farklı özelliklerin bir arada görülebilmesidir.
Tıbbi literatürde geçmişte beş temel şizofreni alt türünden söz ediliyordu:
Sanrılar ve işitsel halüsinasyonların ön planda olduğu bir sınıflandırmaydı. Özellikle takip edilme veya zarar görme düşünceleriyle ilişkilendiriliyordu.
Düşünce, konuşma ve davranışlarda düzensizliğin belirgin olduğu durumları tanımlamak için kullanılıyordu.
Hareketlerde belirgin azalma, hareketsizlik veya olağandışı motor davranışlarla ilişkilendirilen eski bir alt türdü.
Birden fazla şizofreni özelliğinin görüldüğü ancak belirli bir alt türün baskın olmadığı durumları tanımlıyordu.
Belirgin psikotik belirtilerin azaldığı, ancak bazı belirtilerin devam ettiği durumlar için kullanılan bir sınıflandırmaydı.
Önemli not: Bu beşli sınıflandırma günümüzde resmi tanı sistemlerinde geçerli değildir. Şizofreni artık tek bir alt türe indirgenmeden, belirtilerin çeşitliliği ve şiddeti üzerinden değerlendirilmektedir.
Şizofreniyi siyaset bilimi açısından ele almak, hastalığın nedenlerini siyasi ideolojilerle açıklamak anlamına gelmez. Buradaki temel mesele, devletin ruh sağlığı hizmetlerini nasıl düzenlediği ve bu tanıyı taşıyan bireylerin toplumsal yaşama ne ölçüde katılabildiğidir.
Devletler sağlık kurumları, hastaneler, sosyal güvenlik sistemleri ve yasal düzenlemeler aracılığıyla ruh sağlığı hizmetlerini şekillendirir.
Ancak sağlık hizmetlerinin varlığı tek başına yeterli değildir. Bu hizmetlerin toplumun farklı kesimleri için erişilebilir olması gerekir.
Örneğin ekonomik imkânları sınırlı bir bireyin psikiyatri hizmetlerine ulaşmakta zorlanması, sağlık alanındaki eşitsizlikleri derinleştirebilir. Bu noktada devletin sorumluluğu yalnızca tedavi sunmak değil, fırsat eşitliğini de sağlamaktır.
Bir devletin kazanmasının önemli unsurlarından biri, vatandaşlarının temel haklarını korumasıdır.
Şizofreni tanısı taşıyan bireylerin insan onuruna uygun sağlık hizmeti alması, ayrımcılığa uğramaması ve hukuki haklarını kullanabilmesi demokratik yönetimin temel göstergelerindendir.
Ruhsal hastalık tanısı, kişinin bütün karar verme yeteneğini kaybettiği anlamına gelmez. Hukuki ehliyet ve karar verme kapasitesi bireysel koşullara göre değerlendirilmelidir.
Demokratik toplumlarda yurttaşlık, yalnızca seçmen olmayı değil, sosyal hayata eşit koşullarda katılabilmeyi de kapsar.
Şizofreni tanısı bulunan bireylerin eğitim, çalışma, barınma ve sağlık hizmetlerine erişimde karşılaştıkları engeller, demokratik katılımın sınırlarını ortaya koyar.
Burada
kavramı özellikle önemlidir. Çünkü toplumsal hayattan dışlanan bireylerin haklarını kullanması ve kendi yaşamları hakkında söz sahibi olması zorlaşabilir.
Farklı siyasi ideolojiler ruh sağlığı politikalarına farklı önceliklerle yaklaşabilir.
– Sosyal demokrat yaklaşım: Kamu sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılmasını ve sosyal güvencenin güçlendirilmesini savunur.
– Liberal yaklaşım: Bireysel hakları, özgürlükleri ve sağlık hizmetlerine erişimde fırsat eşitliğini ön plana çıkarır.
– Sosyal devlet yaklaşımı: Ruhsal hastalık yaşayan bireylerin ekonomik ve toplumsal koşullarını iyileştirmeye odaklanır.
Bu yaklaşımların ortak tartışma noktası, bireysel özgürlüklerle kamusal sorumluluk arasındaki dengenin nasıl kurulacağıdır.
Ruh sağlığı hizmetlerinin örgütlenmesi ülkeden ülkeye değişmektedir. Bazı Avrupa ülkelerinde toplum temelli ruh sağlığı hizmetleri, psikososyal destek ve rehabilitasyon uygulamaları öne çıkarken bazı ülkelerde hastane merkezli hizmetler daha belirgin olabilir.
Dünya Sağlık Örgütü de ruh sağlığı hizmetlerinin toplum temelli, insan haklarına duyarlı ve erişilebilir biçimde geliştirilmesini önermektedir.
Türkiye açısından da toplum ruh sağlığı merkezleri, psikiyatri hizmetleri, sosyal destek mekanizmaları ve rehabilitasyon çalışmaları önemli politika alanlarıdır.
Şizofreni hakkında yanlış bilgilerin yayılması, hastalıkla yaşayan bireylerin toplumdan uzaklaşmasına neden olabilir. Medyada kullanılan ayrımcı ifadeler ve sansasyonel haberler bu önyargıları güçlendirebilir.
Siyasi kurumların, eğitim sisteminin ve medya kuruluşlarının sorumluluğu burada ortaya çıkar. Bilimsel bilgiye dayalı kamuoyu oluşturmak, ayrımcılıkla mücadele etmek ve ruh sağlığı okuryazarlığını artırmak demokratik toplumun önemli görevlerindendir.
Kaç çeşit şizofreni olduğu sorusunun güncel tıbbi yanıtı, geçmişte kullanılan beş alt tür sınıflandırmasının artık geçerli olmadığıdır. Günümüzde şizofreni, belirtilerin kişiden kişiye değişebildiği tek bir tanı kategorisi içerisinde değerlendirilmektedir.
Siyaset bilimi açısından asıl önemli mesele ise bu tanıyı taşıyan insanların eşit yurttaşlık haklarından yararlanabilmesidir.
Bir toplumun demokratik niteliği, yalnızca çoğunluğun haklarını korumasıyla değil, farklı ihtiyaçları bulunan bireylerin de yaşamın her alanında yer bulabilmesiyle ölçülür.
Peki, ruh sağlığı hizmetlerine erişimin ekonomik koşullara bağlı olması toplumsal adaletle ne kadar bağdaşır? Şizofreni hakkındaki önyargılarla mücadele etmek yalnızca sağlık kurumlarının mı, yoksa bütün demokratik kurumların mı sorumluluğudur?
Bu sorular, ruh sağlığının bireysel bir mesele olmanın ötesinde, insan hakları ve demokratik toplum düzeninin ayrılmaz bir parçası olduğunu göstermektedir.